«Ο πόλεμος που ανασχεδιάζει τη Μέση Ανατολή»/ Απάντηση σε έρευνα του libre.gr

«Ο πόλεμος που ανασχεδιάζει τη Μέση Ανατολή»

Ο Θοδωρής Τσίκας, πολιτικός επιστήμονας – διεθνολόγος, επικεφαλής του Προγράμματος «Θεωρία και Πράξη των Διεθνών Σχέσεων» στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων (ΙΔΟΣ), από την πλευρά του υποστηρίζει:

«Οι διαδοχικές ανακοινώσεις του Ντόναλντ Τραμπ για ενδεχόμενους νέους βομβαρδισμούς κατά του Ιράν και η -σχεδόν ταυτόχρονη- αναστολή τους δείχνουν πόσο ρευστή παραμένει η κατάσταση στη Μέση Ανατολή. Ωστόσο, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι, αν οι ΗΠΑ θα πλήξουν ξανά ιρανικούς στόχους τις επόμενες ημέρες ή εβδομάδες. Το πραγματικό διακύβευμα είναι, αν βρισκόμαστε μπροστά στη γέννηση μιας νέας περιφερειακής τάξης.

Η αμερικανική στρατηγική φαίνεται να έχει μετακινηθεί: από τη λογική της στρατιωτικής επικράτησης, στη λογική της στρατηγικής αναδιάταξης. Οι βομβαρδισμοί δεν αποτελούν αυτοσκοπό, αλλά εργαλείο για τη διαμόρφωση ενός νέου συσχετισμού ισχύος, που θα επιτρέψει στην Ουάσιγκτον να επανακαθορίσει τις ισορροπίες στην περιοχή, χωρίς να εμπλακεί σε έναν μακροχρόνιο πόλεμο φθοράς.

Η στρατιωτική πίεση, ως μέσο διαπραγμάτευσης

Η αναστολή των σχεδιαζόμενων αμερικανο-ισραηλινών επιθέσεων κατά ιρανικών ενεργειακών υποδομών, υπό την προϋπόθεση ότι θα υπάρξει γρήγορη συμφωνία με την Τεχεράνη, είναι ενδεικτική αυτής της προσέγγισης. Η απειλή της κλιμάκωσης χρησιμοποιείται για να εξαναγκάσει το Ιράν σε διαπραγμάτευση, όχι απαραίτητα για να οδηγήσει σε ολοκληρωτική στρατιωτική αναμέτρηση.

Η έμφαση του Τραμπ στο «πλήρες άνοιγμα» των Στενών του Ορμούζ αποκαλύπτει επίσης, ότι το κεντρικό διακύβευμα δεν είναι μόνο το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα. Ο έλεγχος των θαλάσσιων οδών και η ασφάλεια των παγκόσμιων ενεργειακών ροών παραμένουν στον πυρήνα της αντιπαράθεσης. Ένα παρατεταμένο κλείσιμο του Ορμούζ θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρές αναταράξεις στις διεθνείς αγορές ενέργειας και να πλήξει τόσο την παγκόσμια οικονομία, όσο και τους βασικούς  εταίρους των ΗΠΑ στον Κόλπο.

Η Σαουδική Αραβία, ως δύναμη σταθεροποίησης

Η φερόμενη παρέμβαση του Πρίγκιπα-Διαδόχου, Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, υπέρ της αποκλιμάκωσης είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα εξέλιξη. Το Ριάντ δεν εμφανίζεται πλέον ως παθητικός αποδέκτης της αμερικανικής πολιτικής, αλλά ως συνδιαμορφωτής της.

Η Σαουδική Αραβία έχει επενδύσει τεράστιους πόρους στο Σχέδιο οικονομικού μετασχηματισμού «Vision 2030». Μια γενικευμένη περιφερειακή σύγκρουση, που θα έθετε σε κίνδυνο τις ενεργειακές υποδομές της, τις ξένες επενδύσεις και τη σταθερότητα του Κόλπου, θα υπονόμευε άμεσα αυτή τη στρατηγική. Γι’ αυτό, το Ριάντ επιδιώκει μια ισορροπία: να περιοριστεί η ιρανική επιρροή, αλλά χωρίς να καταρρεύσει πλήρως η περιφερειακή σταθερότητα.

Εδώ βρίσκεται και η σύνδεση με την υπό διαμόρφωση αμερικανο-σαουδαραβική πυρηνική συνεργασία. Η Συμφωνία αυτή δεν αφορά απλώς την παραγωγή ενέργειας ή τη μεταφορά τεχνολογίας. Αποτελεί τον πυρήνα μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφάλειας, στην οποία η Σαουδική Αραβία θα λειτουργεί ως βασικός πυλώνας σταθερότητας και ως κεντρικός εταίρος των ΗΠΑ στην περιοχή.

Το ισραηλινό δίλημμα

Οι εξελίξεις στη Γάζα δείχνουν ότι οι αμερικανικές και οι ισραηλινές προτεραιότητες δεν ταυτίζονται πλήρως. Η πρωτοβουλία του Τραμπ για έναν Οδικό Χάρτη αφοπλισμού της Χαμάς και δημιουργίας μεταβατικής παλαιστινιακής Διοίκησης στη Λωρίδα της Γάζας αντιμετωπίστηκε με εμφανή επιφυλακτικότητα από την κυβέρνηση Νετανιάχου.

Το Ισραήλ επιδιώκει να εξουδετερώσει οριστικά τη Χαμάς και να περιορίσει το ιρανικό δίκτυο επιρροής στη Μέση Ανατολή. Η Ουάσιγκτον, αντίθετα, φαίνεται να ενδιαφέρεται περισσότερο για τη δημιουργία συνθηκών, που θα επιτρέψουν μια ευρύτερη περιφερειακή αναδιάταξη, ακόμη και αν αυτό απαιτεί συμβιβασμούς που το Ισραήλ θεωρεί πρόωρους ή ανεπαρκείς.

Οι εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις στο Ισραήλ περιπλέκουν περαιτέρω την κατάσταση. Ο Νετανιάχου κινείται πλέον σε έντονα προεκλογικό περιβάλλον, με ισχυρή πίεση τόσο από την ακροδεξιά πτέρυγα του κυβερνητικού συνασπισμού, όσο και από αντιπάλους που τον κατηγορούν για αποτυχία επίτευξης των πολεμικών στόχων.

Η τουρκική διάσταση

Η Τουρκία αντιμετωπίζει τον πόλεμο -κυρίως- μέσα από το πρίσμα του κουρδικού ζητήματος. Η ανησυχία της Άγκυρας ότι οι ιρανικές επιχειρήσεις κατά κουρδικών οργανώσεων θα μπορούσαν να ωθήσουν τις τελευταίες σε στενότερη συνεργασία με το Ισραήλ, αποκαλύπτει τις ιδιαίτερες τουρκικές προτεραιότητες.

Ακόμη πιο σημαντική είναι η πληροφορία, ότι η Ουάσιγκτον αντιμετώπισε με σκεπτικισμό σενάρια αξιοποίησης κουρδικών δυνάμεων για αλλαγή καθεστώτος στην Τεχεράνη. Εάν αυτό ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα, συνιστά διπλωματική επιτυχία για την Άγκυρα και δημιουργεί προϋποθέσεις για βελτίωση των αμερικανο-τουρκικών σχέσεων.

Η τουρκική ηγεσία έχει επενδύσει σημαντικά στις έμμεσες ειρηνευτικές συνομιλίες με το παράνομο Εργατικό Κόμμα Κουρδιστάν – PKK και θεωρεί ότι η περιφερειακή σταθερότητα είναι απαραίτητη για την προώθηση αυτής της διαδικασίας. Έτσι, η Τουρκία εμφανίζεται να επιδιώκει ταυτόχρονα:

1. περιορισμό της ιρανικής επιρροής,
2. αποφυγή κουρδικής ενδυνάμωσης, και
3. διατήρηση λειτουργικών σχέσεων: α. τόσο με τις ΗΠΑ, β. όσο και με τις αραβικές μοναρχίες.

Η επόμενη ημέρα

Όλα αυτά δείχνουν, ότι ο πόλεμος ΗΠΑ-Ιράν δεν μπορεί να αναλυθεί ως μια διμερής αντιπαράθεση. Πρόκειται για μια διαδικασία ανασχεδιασμού της περιφερειακής τάξης, στην οποία εμπλέκονται οι ΗΠΑ, το Ισραήλ, η Σαουδική Αραβία, η Τουρκία και το ίδιο το Ιράν.

Η νέα αρχιτεκτονική που φαίνεται να διαμορφώνεται, έχει τέσσερα βασικά χαρακτηριστικά:

Α. περιορισμό της ιρανικής στρατηγικής επιρροής,

Β. ενίσχυση του σαουδαραβικού ρόλου ως πυλώνα σταθερότητας,

Γ. επιλεκτική αμερικανική παρουσία, χωρίς μαζική στρατιωτική εμπλοκή, και

Δ. προσπάθεια ενσωμάτωσης των περιφερειακών δυνάμεων σε ένα πιο λειτουργικό σύστημα ισορροπιών.

Το αν αυτό το σχέδιο επιτύχει, παραμένει αβέβαιο. Η Τεχεράνη διατηρεί σημαντικές δυνατότητες αποσταθεροποίησης, το Ισραήλ δεν είναι βέβαιο ότι θα αποδεχθεί μια στρατηγική «περιορισμένης κλιμάκωσης» και η τουρκική πολιτική μπορεί να μεταβληθεί ανάλογα με τις εξελίξεις στο κουρδικό μέτωπο.

Ωστόσο, ένα συμπέρασμα φαίνεται ήδη ασφαλές: η Μέση Ανατολή δεν επιστρέφει στην προπολεμική κατάσταση. Οι τρέχουσες εξελίξεις σηματοδοτούν την έναρξη μιας νέας φάσης, στην οποία η στρατιωτική ισχύς, η ενεργειακή ασφάλεια, οι περιφερειακές φιλοδοξίες και οι εσωτερικές πολιτικές ισορροπίες συνδυάζονται σε μια πρωτόγνωρη γεωπολιτική εξίσωση».