Η ανακοίνωση της συμφωνίας ΗΠΑ – Ιράν προκάλεσε άμεση αποκλιμάκωση στις διεθνείς αγορές πετρελαίου, καθώς το Ορμούζ αποτελεί έναν από τους πιο κρίσιμους θαλάσσιους διαδρόμους για την παγκόσμια ενέργεια. Την ίδια ώρα όμως, οι όροι της συμφωνίας παραμένουν ασαφείς, με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, το καθεστώς επιθεωρήσεων, τα πιθανά «τέλη υπηρεσιών» στα Στενά, τον ρόλο του Ισραήλ και τη συμμετοχή περιφερειακών μεσολαβητών να αποτελούν τα βασικά σημεία που θα κρίνουν αν η εκεχειρία των επόμενων εβδομάδων μπορεί να έχει συνέχεια και να καταλήξει σε κάποιου είδους οριστικής διευθέτησης.
Ο Θόδωρος Τσίκας, Πολιτικός Επιστήμονας-Διεθνολόγος, επικεφαλής του Προγράμματος «Θεωρία και Πρακτική των Διεθνών Σχέσεων» στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων-ΙΔΟΣ, σε συνέντευξή του στα Μακεδονικά Νέα επισημαίνει μεταξύ άλλων ότι η συμφωνία δίνει στις δύο πλευρές τον χρόνο να δοκιμάσουν τις αρχικές τους δεσμεύσεις και να περάσουν στη δύσκολη συζήτηση των τεχνικών λεπτομερειών για το πυρηνικό πρόγραμμα. Όπως αναφέρει, χωρίς σαφές και αξιόπιστο καθεστώς επαλήθευσης δεν μπορεί να υπάρξει ουσιαστική συμφωνία, ενώ το άνοιγμα του Ορμούζ θα είναι το πρώτο πρακτικό τεστ εφαρμογής.
Κεντρικό ζήτημα παραμένει και το ενδεχόμενο επιβολής τελών ή αμοιβών για υπηρεσίες στα Στενά. Ο κ. Τσίκας ξεκαθαρίζει ότι οποιαδήποτε επιβολή «διοδίων» για τη διέλευση από διεθνή στενά θα ήταν παράνομη, ενώ διαχωρίζει τα διόδια από τις αμοιβές για συγκεκριμένες ναυτιλιακές υπηρεσίες που μπορεί να παρέχουν τα παράκτια κράτη. Παράλληλα, προειδοποιεί ότι αν δημιουργηθεί προηγούμενο στο Ορμούζ, θα μπορούσε να ανοίξει συζήτηση και για άλλα κρίσιμα θαλάσσια περάσματα, όπως τα Στενά της Μάλακας, το Μπαμπ ελ Μαντέμπ και το Γιβραλτάρ.
Στο περιφερειακό σκέλος, ο κ. Τσίκας εκτιμά ότι η συμφωνία δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το Ισραήλ, τον Λίβανο και τη Χεζμπολάχ. Το Ισραήλ δεν είναι μέρος της συμφωνίας, ωστόσο η εφαρμογή της θα επηρεαστεί τόσο από την επιρροή των ΗΠΑ στην ισραηλινή κυβέρνηση όσο και από την επιρροή του Ιράν στη Χεζμπολάχ. Την ίδια στιγμή, η εμπλοκή χωρών όπως το Πακιστάν, το Κατάρ, η Σαουδική Αραβία, η Αίγυπτος και η Τουρκία δείχνει ότι μετά τη σύγκρουση μπορεί να διαμορφωθούν νέες συμμαχίες και αντιπαραθέσεις στον Περσικό Κόλπο και στην ευρύτερη Μέση Ανατολή.
Για την Ευρώπη και την Ελλάδα, η συμφωνία σημαίνει καταρχάς οικονομική ανακούφιση, ιδίως σε επίπεδο ενέργειας και ναυτιλίας. Ωστόσο, ο κ. Τσίκας σημειώνει ότι η πλήρης επιστροφή στην κανονικότητα δεν θα είναι άμεση, καθώς η αστάθεια, τα ασφάλιστρα κινδύνου, τα ναύλα και η αβεβαιότητα για την ασφάλεια των φορτίων θα συνεχίσουν να επηρεάζουν τις αγορές.
Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της συνέντευξης του κ. Θόδωρου Τσίκα, στον Αλέξανδρο Αλεξιάδη:
- Με δεδομένο ότι τα πιο δύσκολα ζητήματα παραπέμπονται στον επόμενο κύκλο της διαπραγμάτευσης, η συμφωνία ΗΠΑ - Ιράν είναι ένα πραγματικό βήμα ειρήνευσης ή είναι μια αναγκαστική παύση για να κερδίσουν χρόνο και οι δύο πλευρές;
Είναι ένα διάλειμμα ανάμεσα στις δύο φάσεις. Δηλαδή, επιτρέπει στις δύο χώρες να δημιουργήσουν ένα πιο σταθερό περιβάλλον, προκειμένου να διαπραγματευτούν το δύσκολο θέμα του πυρηνικού προγράμματος.
Κηρύσσουν και επισημοποιούν μια εκεχειρία τουλάχιστον για δύο μήνες, αποφορτίζουν την παγκόσμια οικονομία, δοκιμάζει η μία την άλλη ως προς τις αρχικές δεσμεύσεις που έχουν αναληφθεί και λένε ότι θα προχωρήσουν στη συζήτηση των πολλών και δύσκολων τεχνικών λεπτομερειών που αφορούν το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.
- Μπορεί να υπάρξει αξιόπιστη συμφωνία χωρίς απολύτως σαφές καθεστώς επιθεωρήσεων για το πυρηνικό πρόγραμμα;
Όχι. Είναι απαραίτητο να μπορεί να πιστοποιείται, να επαληθεύεται, να επιβεβαιώνεται το πώς προχωράει το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.
Για παράδειγμα, στη συμφωνία του 2015, επί προεδρίας Μπαράκ Ομπάμα, είχε εμπλακεί ο Διεθνής Οργανισμός Ατομικής Ενέργειας, ο οποίος έλεγε πώς προχωράει το πρόγραμμα του Ιράν. Βεβαίως υπάρχει ένα θέμα ότι θα πρέπει και το Ιράν να συνεργάζεται με τον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας, διότι στο παρελθόν είχαμε κάποιες φάσεις που δεν δεχόταν τους διεθνείς επιθεωρητές ή είχαμε κάποιες φάσεις που τους δεχόταν μεν, αλλά δεν τους έδινε πρόσβαση σε όλες τις εγκαταστάσεις. Είχε και κάποιες μυστικές εγκαταστάσεις και δεν τους άφηνε να πάνε σε αυτές. Αυτό δημιούργησε αμφιβολίες κατά πόσο το Ιράν θα ήθελε να επιτρέψει πλήρη επαλήθευση της πορείας του πυρηνικού του προγράμματος.
- Τα Στενά του Ορμούζ είναι το πιο άμεσο πρακτικό τεστ της συμφωνίας. Ποιος θα εγγυηθεί στην πράξη την ελεύθερη ναυσιπλοΐα;
Αυτό θα το βλέπουν όλοι. Δηλαδή θα βλέπουν όλοι κατά πόσο υπάρχει ελεύθερη ναυσιπλοΐα, γιατί εκεί είναι ανοιχτά στενά, υπάρχουν δορυφόροι, υπάρχουν πλοία που πάνε και έρχονται.
Είναι προφανές ότι θα βλέπουν εάν επιτρέπεται πράγματι η ελεύθερη διακίνηση. Τουλάχιστον για την πρώτη περίοδο λένε ότι θα είναι απολύτως ελεύθερη. Από εκεί και πέρα υπάρχει ένα θέμα με αυτό που θέτει το Ιράν, το οποίο λέει ότι θα ζητάει αμοιβή για ναυτιλιακές υπηρεσίες.
Εδώ πρέπει να διευκρινίσουμε το εξής: το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας απαγορεύει οποιονδήποτε περιορισμό ή οικονομική επιβάρυνση στη ναυσιπλοΐα στα διεθνή φυσικά στενά, άρα και στα Στενά του Ορμούζ. Επομένως, οποιαδήποτε επιβολή διοδίων είναι παράνομη.
Όμως επιτρέπει να δίνονται κάποιες αμοιβές, εφόσον τα παράκτια κράτη - στα Στενά του Ορμούζ είναι το Ιράν και το Ομάν - προσφέρουν κάποιες υπηρεσίες. Δηλαδή σου δίνουν έναν πλοηγό, ένα μικρό πλοίο το οποίο προηγείται και σε πηγαίνει στα πιο δύσκολα σημεία των στενών. Ή σου βάζουν έναν πλοηγό επάνω ή σε ανεφοδιάζουν σε καύσιμα ή έχεις ανάγκη κάποιου ασφαλούς ελλιμενισμού. Αυτά μπορούν να αμείβονται. Επομένως, εδώ χρειάζεται να διευκρινιστεί τι ακριβώς θα γίνει μετά την πρώτη περίοδο που θα είναι απολύτως ανοιχτά τα Στενά.
Επιπλέον, θέλω να πω ότι υπάρχει αυτή η πρωτοβουλία υπό την ηγεσία της Γαλλίας και της Βρετανίας, η οποία αποσκοπεί στη διαμόρφωση μιας πολυεθνικής ναυτικής δύναμης που θα επιτηρεί κατά κάποιον τρόπο τη ναυσιπλοΐα στα Στενά, θα διασφαλίζει την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας, πιθανόν να συνοδεύει και κάποια πλοία και επίσης μπορεί να χρησιμοποιηθεί και στην αποναρκοθέτηση των Στενών, διότι αυτό είναι κάτι πολύ σοβαρό. Φυσικά και αυτό χρειάζεται συνεργασία με το Ιράν, διότι το Ιράν έχει ποντίσει νάρκες και επομένως πρέπει να υποδείξει πού έχουν μπει αυτές.
- Με την επιβολή τελών στα Στενά του Ορμούζ δεν θα υπήρχε κίνδυνος να δημιουργηθεί προηγούμενο και για άλλα στρατηγικά περάσματα διεθνώς;
Απολύτως, έτσι είναι. Έχουμε φυσικά στενά διεθνούς ναυσιπλοΐας τα οποία είναι απολύτως κρίσιμα για το παγκόσμιο εμπόριο, το οποίο διεξάγεται τουλάχιστον κατά 70% δια θαλάσσης. Όπως έχουμε, ας πούμε, τα Στενά της Μάλακας, τα οποία είναι ανάμεσα στη Μαλαισία και τη Σιγκαπούρη αφενός και την Ινδονησία αφετέρου. Από εκεί διεξάγεται πολύ μεγάλο μέρος του παγκόσμιου εμπορίου, διότι οδηγούν από τον Ειρηνικό Ωκεανό στον Ινδικό. Υπάρχουν τα στενά της Ερυθράς Θάλασσας, το Μπαμπ ελ Μαντέμπ και άλλα φυσικά στενά, όπως το Γιβραλτάρ, που οδηγεί από τη Μεσόγειο στον Ατλαντικό και το αντίστροφο.
Φυσικά θα μπορούσε αυτό - αν υπάρξουν διόδια - να δημιουργήσει μείζονες κινδύνους, διότι και άλλες παράκτιες χώρες θα μπορούσαν να ζητούν και αυτές «διόδια». Γι’ αυτό ακριβώς πρέπει να διευκρινιστεί τι ακριβώς εννοείται.
- Μπορεί να σταθεί μια συμφωνία ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν, όταν το Ισραήλ δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος και διατηρεί τη δική του ατζέντα ασφαλείας στον Λίβανο, στη Γάζα και απέναντι στη Χεζμπολάχ;
Το Ισραήλ σίγουρα δεν είναι ευχαριστημένο από τη συμφωνία. Το Ισραήλ και ειδικά ο πρωθυπουργός Νετανιάχου δεν ήθελαν καν διαπραγματεύσεις, διότι θεωρούν ότι το Ιράν είναι υπαρξιακή απειλή για το Ισραήλ. Πλην όμως είναι δύσκολο το Ισραήλ να «τινάξει στον αέρα» τη συμφωνία ΗΠΑ - Ιράν και για τους δικούς του λόγους.
Βεβαίως δεν είναι μέρος της συμφωνίας και αυτό πράγματι δημιουργεί ορισμένα θέματα. Η συμφωνία, απ’ ό,τι φαίνεται, μιλάει για εκεχειρία, για κατάπαυση πυρός στον Λίβανο. Δεν αναφέρεται όμως στην παρουσία ισραηλινών στρατευμάτων στον Νότιο Λίβανο. Φαίνεται ότι αυτό έχει εξαιρεθεί, δηλαδή δεν θα επιβληθεί στο Ισραήλ να αποσύρει τα στρατεύματά του από τον Νότιο Λίβανο. Θα πρέπει όμως να τηρείται εκεχειρία.
Τώρα, το αν θα μπορεί να τηρείται η εκεχειρία θα εξαρτηθεί από δύο παράγοντες. Αφενός από την επιρροή των ΗΠΑ επί του Ισραήλ, του Τραμπ επί του Νετανιάχου, και αφετέρου από την επιρροή του Ιράν στη Χεζμπολάχ, η οποία και αυτή δεν πρέπει να χτυπάει πόλεις και χωριά του Βόρειου Ισραήλ.
Αλλά, στο κάτω κάτω της γραφής, το θέμα της στήριξης της συμφωνίας ΗΠΑ και Ιράν είναι θέμα πολιτικής βούλησης των ηγεσιών των δύο χωρών. Ξέρουν ότι υπάρχουν δυσκολίες στον Λίβανο, άρα η βούλησή τους θα κρίνει εάν αυτό που θα συμβεί, αν συμβεί κάτι, πρέπει να «τινάξει στον αέρα» τη συνολική συμφωνία.
- Ο ρόλος των μεσολαβητών ποιος βλέπετε να είναι και τι δείχνει η ανάμειξη χωρών όπως το Ομάν, το Κατάρ και το Πακιστάν;
Σίγουρα έπαιξε πολύ σημαντικό ρόλο το Πακιστάν και τις τελευταίες μέρες έπαιξε πολύ σημαντικό ρόλο το Κατάρ.
Έχει διαμορφωθεί επίσης μία ομάδα χωρών που άμεσα ή έμμεσα βοήθησαν στη μεσολάβηση, που είναι αυτές οι δύο χώρες, Πακιστάν και Κατάρ, συν η Σαουδική Αραβία, η Αίγυπτος και η Τουρκία. Αυτές οι χώρες είναι βέβαιο ότι έχουν κάποια συμφέροντα, όχι πάντοτε ταυτόσημα, αλλά είχαν ένα συμφέρον να σταματήσει αυτή η σύγκρουση και θεωρούν τους εαυτούς τους, κατά κάποιον τρόπο, ότι μπορούν να συνομιλούν τόσο με τις Ηνωμένες Πολιτείες όσο και με το Ιράν.
Σε αυτό υπάρχει μια άλλη πραγματικότητα που θα αναδειχθεί πλέον στην περιοχή του Περσικού Κόλπου, που είναι ο άξονας συνεργασίας των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων με το Ισραήλ και την Ινδία.
Αυτός βρίσκεται σε αντιπαράθεση με την ομάδα των χωρών που αναφέραμε προηγουμένως και είναι προφανές ότι θα έχουμε νέα μέτωπα και νέες συμμαχίες στην περιοχή του Περσικού Κόλπου αμέσως μετά το τέλος της σύγκρουσης.
- Οπότε αλλάζει και η περιφερειακή αρχιτεκτονική διαπραγμάτευσης και ασφαλείας;
Βεβαίως αλλάζει. Θα δημιουργηθούν νέες συμμαχίες, νέες αντιπαραθέσεις και θα δούμε πώς θα εξελιχθούν. Για παράδειγμα, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα με τη Σαουδική Αραβία βρίσκονται σε σύγκρουση τα τελευταία δύο χρόνια σε μια σειρά από μέτωπα. Υποστηρίζουν διαφορετικές παρατάξεις σε συγκρούσεις τόσο στη Μέση Ανατολή όσο και στην Αραβική Χερσόνησο, για παράδειγμα στην Υεμένη, αλλά και στο Κέρας της Αφρικής, στη Σομαλία, στο Σουδάν κ.λπ.
Αυτά ενδιαφέρουν πολύ και φαίνεται ότι σε αυτά έχουν εμπλακεί και η Σαουδική Αραβία, βεβαίως, αλλά και το Ισραήλ μαζί με τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα κ.λπ. Άρα εδώ θα έχουμε τέτοιες ανακατατάξεις. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία.
Επίσης, μια άλλη επιρροή που μπορεί να υπάρξει είναι τι θα γίνει με τον λεγόμενο διάδρομο IMEC, δηλαδή τον India-Middle East-Europe Economic Corridor, που σχεδιάζεται. Φαίνεται ότι πλέον δεν θα περνάει κοντά από τα Στενά του Ορμούζ, που θεωρούνται κατά κάποιον τρόπο επικίνδυνα, από τις χώρες του Περσικού Κόλπου. Μάλλον θα περάσει από την Ερυθρά Θάλασσα και μέσω Ιορδανίας προς τη Μεσόγειο. Και αυτό θα δημιουργήσει νέες συζητήσεις και νέους συσχετισμούς δυνάμεων.
- Για την Ευρώπη και ειδικά για την Ελλάδα, η συμφωνία ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και το Ιράν τι σημαίνει σε επίπεδο ενέργειας, ναυτιλίας και Ανατολικής Μεσογείου;
Πρώτα απ’ όλα είναι μια οικονομική ανακούφιση, διότι οπωσδήποτε θα υπάρξει μια αποκλιμάκωση πρώτα απ’ όλα των τιμών των πετρελαιοειδών. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι θα φτάσει αμέσως στις τιμές που είχαμε πριν από τη σύγκρουση, διότι η αστάθεια που θα συνεχίσει να υπάρχει και ο φόβος ότι μπορεί να υπάρξει κάποιο επεισόδιο θα ανεβάζουν τα ασφάλιστρα κινδύνου, τα ναύλα και τις τιμές των φορτίων. Αλλά, εν πάση περιπτώσει, σίγουρα θα υπάρχει εκεί μια ανακούφιση.
Για ναυτιλιακές δυνάμεις όπως η Ελλάδα, βεβαίως είναι ως έναν βαθμό θετικό, διότι έχουμε πολλά πλοία είτε με ελληνική σημαία είτε με ελληνική ιδιοκτησία, τα οποία ήταν εκεί, ήταν και εγκλωβισμένα και θα μπορούν κατά κάποιον τρόπο να περνούν.
Βέβαια, κάποια πρόσκαιρα κέρδη που είχαν λόγω της ανόδου των τιμών δεν θα τα έχουν τώρα, αλλά η σταθερότητα νομίζω ότι είναι προτιμητέα έναντι μιας πρόσκαιρης ανόδου κάποιων κερδών.
Η Ευρώπη αυτό που μπορεί να κάνει είναι, διαμέσου αυτής της συμμαχίας των προθύμων, να συμμετάσχει σε αυτή τη ναυτική δύναμη που θα διασφαλίζει, κατά κάποιον τρόπο, τη ναυσιπλοΐα και την ασφάλεια εκατέρωθεν των Στενών του Ορμούζ. Βεβαίως, έχει τώρα τη δυνατότητα να αξιοποιήσει συνεργασίες που έκανε μέχρι τώρα με αραβικές χώρες του Περσικού Κόλπου, οι οποίες θα περάσουν μια δυσκολία και οικονομική και αστάθειας, και με τις οποίες μπορεί να συσφίξει τις σχέσεις της, διαμορφώνοντας συμμαχίες οι οποίες μπορούν να κρατήσουν στο μέλλον, υπό την έννοια ότι η Ευρώπη ούτε ενεπλάκη σε πολεμική αντιπαράθεση με το Ιράν ούτε ταυτίστηκε με τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής.