Θ. Τσίκας: Η απειλή της γερμανικής Ακροδεξιάς στα θεμέλια της Ευρώπης/ Συνέντευξη στο Liberal.gr

Θ. Τσίκας: Η απειλή της γερμανικής Ακροδεξιάς στα θεμέλια της Ευρώπης

Liberal.gr

 

www.liberal.gr/synenteyxeis/th-tsikas-i-apeili-tis-germanikis-akrodexias-sta-themelia-tis-eyropis

 

Πού οδηγεί τη Γερμανία και την Ευρώπη η δημοσκοπικά καλπάζουσα AfD (Εναλλακτική για τη Γερμανία)· τι πραγματικά σημαίνουν και πόσο πρέπει να φοβίζουν οι εξαγγελίες περί εξόδου από Σένγκεν και Ευρωζώνη, πόσο γερά κρατά το «τείχος προστασίας» των δημοκρατικών δυνάμεων κατά της Άκρας Δεξιάς και τι προοιωνίζονται οι κάλπες-ορόσημο στο κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ. Ο Θόδωρος Τσίκας, επικεφαλής του Προγράμματος Θεωρίας και Πρακτικής των Διεθνών Σχέσεων στο Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σχέσεων (ΙΔΟΣ), αναλύει, μιλώντας στο Liberal και την Ευαγγελία Μπίφη, πώς η AfD διχάζει και αποδυναμώνει τη Γερμανία, υπονομεύει την ευρωπαϊκή ενοποίηση και ανοίγει «χώρο» στον Βλαντιμίρ Πούτιν εν μέσω κλιμάκωσης του ρωσικού υβριδικού πολέμου κατά της Ευρώπης.

Η πρώτη αυτοδύναμη κυβέρνηση της γερμανικής Ακροδεξιάς σε κρατιδιακό επίπεδο μεταπολεμικά θα μπορούσε να προκύψει στις κάλπες της 6ης Σεπτεμβρίου στη Σαξονία-Άνχαλτ, ρίχνοντας το γερμανικό πολιτικό σύστημα σε αχαρτογράφητα νερά και προκαλώντας ισχυρούς κραδασμούς στην Ευρώπη. Η πραγματική απειλή της AfD, όμως, δεν εξαντλείται στο εάν θα κυβερνήσει σε κρατίδιο της πρώην Ανατολικής Γερμανίας ούτε προϋποθέτει την είσοδό της στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση. Δεν διαγράφεται μία ευθεία διαδρομή της Ακροδεξιάς προς την ομοσπονδιακή εξουσία· η απειλή βρίσκεται στη μετατόπιση του πολιτικού κέντρου βάρους που προκαλεί ήδη στη Γερμανία, στην πίεση για περισσότερες εθνικές εξουσίες και «λιγότερη Ευρώπη» και στην ενίσχυση ανάλογων δυνάμεων σε ολόκληρη την ήπειρο.

Ο κ. Τσίκας εκτιμά ότι το γερμανικό «τείχος προστασίας» θα εξακολουθήσει να αποκλείει την AfD από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση, ακόμη και εάν το σημερινό δημοσκοπικό της προβάδισμα επιβεβαιωθεί στις επόμενες εκλογές. Παράλληλα, εξηγεί γιατί οι εξαγγελίες του κόμματος περί εξόδου από την Ευρωζώνη και τη Ζώνη Σένγκεν -οι οποίες, εάν εφαρμόζονταν, θα «ξήλωναν» το ίδιο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα- βρίσκονται εκτός οποιουδήποτε ρεαλιστικού πλαισίου για τη Γερμανία. Ο υπαρκτός κίνδυνος κρύβεται στην προοπτική ενός βαθύτερου γερμανικού διχασμού που θα μεταφραζόταν σε μία πιο αδύναμη Ευρώπη, την ώρα που η ρωσική απειλή, ο ανταγωνισμός της Κίνας και η πίεση της διακυβέρνησης Τραμπ απαιτούν ακριβώς το αντίθετο: ταχύτερη και βαθύτερη ευρωπαϊκή ενοποίηση. 

Ως προς τις κάλπες στην Σαξονία-Άνχαλτ, ο Θόδωρος Τσίκας αναφέρει πως στην πράξη, μια αυτοδύναμη κυβέρνηση της AfD θα αποκτούσε τον έλεγχο της τοπικής αστυνομίας και των τοπικών υπηρεσιών πληροφοριών, επιρροή στην εκπαίδευση και τη Δικαιοσύνη και πρόσβαση σε εμπιστευτικές πληροφορίες, γεγονός που εγείρει σοβαρό ζήτημα ασφαλείας λόγω των δεσμών στελεχών του κόμματος με τη Μόσχα. Η τοπική οργάνωση συγκαταλέγεται στις πλέον ακραίες πτέρυγες της AfD: μεταξύ των προτάσεών της βρίσκεται η δημιουργία χωριστών σχολείων για παιδιά με αναπηρία και για παιδιά προσφύγων και μεταναστών, καθώς και διαφορετική διδασκαλία της ιστορίας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και του ναζισμού, στη γραμμή ενός επικίνδυνου ιστορικού αναθεωρητισμού. 

Πίσω από την άνοδο της AfD βρίσκονται η εργαλειοποίηση του μεταναστευτικού και κάθε φόβου, η ανασφάλεια που έχει γεννήσει ο μετασχηματισμός του γερμανικού οικονομικού μοντέλου, το αίσθημα περιθωριοποίησης που εξακολουθεί να διακατέχει πολίτες στην Ανατολική Γερμανία και η αδυναμία των παραδοσιακών κομμάτων να εξηγήσουν πειστικά πώς συνδέονται ο εκσυγχρονισμός, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και η ρύθμιση της παγκοσμιοποίησης με την ευημερία των πολιτών. Στο ίδιο πεδίο, κατά τον πολιτικό επιστήμονα και διεθνολόγο Θ. Τσίκα, παρεμβαίνουν το τραμπικό μέτωπο, νομιμοποιώντας πολιτικά την ευρωπαϊκή Ακροδεξιά, και ο Βλαντιμίρ Πούτιν, ο οποίος σπέρνει την πόλωση και επενδύει σε μία διαιρεμένη Ευρώπη.

Ακολουθεί το κείμενο της συνέντευξης

Κλειστά σύνορα, έξοδος από την Ευρωζώνη και τη Σένγκεν. Αυτή τη Γερμανία «οραματίζεται» η AfD των ανοιχτών διαύλων με τη Μόσχα, η οποία τρέχει με φόρα προς τις κρατιδιακές εκλογές της 6ης Σεπτεμβρίου στη Σαξονία-Άνχαλτ και έχει πλέον εδραιωμένο δημοσκοπικό προβάδισμα έναντι των CDU/CSU και σε ομοσπονδιακό επίπεδο. Πριν περάσουμε στη μεγάλη εικόνα, τι ακριβώς διακυβεύεται στη Σαξονία-Άνχαλτ, κ. Τσίκα;

Καταρχάς, πρέπει να ξεκαθαρίσουμε ότι μιλάμε για κρατιδιακές και όχι για ομοσπονδιακές εκλογές. Μια ενδεχόμενη επικράτηση της “Εναλλακτικής για τη Γερμανία” (AfD) σε επίπεδο κρατιδίου δεν σημαίνει, ούτε ότι θα κυβερνήσει την ομοσπονδιακή Γερμανία, ούτε ότι βρίσκεται κατ’ ανάγκην σε τροχιά κατάκτησης της ομοσπονδιακής εξουσίας - παρά τα δημοσκοπικά ποσοστά της. Η διάκριση αυτή πρέπει να γίνει σαφής. 

Μεταξύ των τριών σημαντικών κρατιδιακών εκλογικών αναμετρήσεων του Σεπτεμβρίου -πρώτα ψηφίζει η Σαξονία-Άνχαλτ στις 6 Σεπτεμβρίου και ακολουθούν, στις 20 Σεπτεμβρίου, το Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία και το Βερολίνο-, μόνο στη Σαξονία-Άνχαλτ φαίνεται, βάσει της τρέχουσας δημοσκοπικής εικόνας, να υπάρχει πιθανότητα να εξασφαλίσει η AfD την απόλυτη πλειοψηφία. 

Στις υπόλοιπες περιπτώσεις, ακόμη και εάν η AfD αναδειχθεί πρώτη δύναμη, δεν πρόκειται να συμμετάσχει καν σε τοπική κυβέρνηση διότι στη Γερμανία παραμένει σε ισχύ το λεγόμενο «τείχος προστασίας», δηλαδή η πολιτική απομόνωσης της Άκρας Δεξιάς από όλα τα κοινοβουλευτικά κόμματα. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της γειτονικής Θουριγγίας, επίσης κρατιδίου της πρώην Ανατολικής Γερμανίας, όπου η AfD αναδείχθηκε πρώτη δύναμη το 2024, αλλά δεν ανέλαβε την τοπική εξουσία, καθώς τα υπόλοιπα κόμματα σχημάτισαν κυβέρνηση χωρίς τη συμμετοχή της. 

Πρέπει, επομένως, να βλέπουμε τα πράγματα στις πραγματικές διαστάσεις τους, χωρίς να υποτιμούμε τους κινδύνους, αλλά και χωρίς να υπερβάλλουμε ή να δραματοποιούμε τις πιθανές συνέπειες. Εάν η AfD δεν εξασφαλίσει αυτοδυναμία στη Σαξονία-Άνχαλτ, δεν θα μπορέσει να κυβερνήσει ούτε εκεί, όπως συνέβη και στη Θουριγγία. 

Εάν, όμως, εξασφαλίσει την αυτοδυναμία, ποιες θα είναι οι άμεσες συνέπειες; Ποιες εξουσίες θα περάσουν για πρώτη φορά στα χέρια της AfD; 

Οι συνέπειες θα είναι δυνητικά σοβαρές. Τα κρατίδια στη Γερμανία διαθέτουν σημαντικές εξουσίες στους τομείς της εσωτερικής ασφάλειας. Μία κυβέρνηση της AfD θα μπορεί, μεταξύ άλλων, να καθορίζει την πολιτική για την αστυνόμευση -δηλαδή να δίνει εντολές στην τοπική αστυνομία- καθώς και την πολιτική για την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας. Χαρακτηριστική του κλίματος και των σοβαρών δυσκολιών που μπορεί να ανακύψουν, είναι η παρέμβαση του προέδρου του πανγερμανικού συνδικάτου αστυνομικών, ο οποίος δήλωσε σε πρόσφατη συνέντευξή του πως οι αστυνομικοί στη Σαξονία-Άνχαλτ θα πρέπει να είναι έτοιμοι ακόμη και να παρακούσουν εντολές μιας τοπικής κυβέρνησης της AfD, σε περίπτωση που αυτές παραβιάζουν το Σύνταγμα.

Τα κρατίδια διαθέτουν επίσης δικές τους μυστικές Υπηρεσίες, πέραν των ομοσπονδιακών Υπηρεσιών, ενώ σε περίπτωση κρίσης, μία κρατιδιακή κυβέρνηση θα μπορούσε να αποκτήσει πρόσβαση σε διαβαθμισμένες (εμπιστευτικές και απόρρητες) πληροφορίες των ίδιων των ομοσπονδιακών Υπηρεσιών. Αυτό συνιστά σοβαρό ζήτημα ασφαλείας, ιδίως εάν λάβουμε υπόψη τις σχέσεις στελεχών της AfD με τη Ρωσία

Εκτεταμένες αρμοδιότητες έχουν οι κρατιδιακές κυβερνήσεις και στα θέματα της εκπαίδευσης. Η AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ έχει διατυπώσει την ακραία πρόταση να δημιουργηθούν ξεχωριστά σχολεία για τα παιδιά με αναπηρία και για τα παιδιά προσφύγων και μεταναστών. Η πρόταση αυτή προκάλεσε, βεβαίως, πολύ έντονες αντιδράσεις και αποστροφή, αλλά δείχνει το είδος και το εύρος των προβλημάτων που θα μπορούσαν να προκύψουν από μία αυτοδύναμη κυβέρνηση της Ακροδεξιάς.

Διατυπώνεται ένας φόβος, ότι μια αυτοδύναμη κυβέρνηση της AfD θα προσπαθούσε να αλλοιώσει και το θεσμικό-πολιτειακό πλαίσιο στην Σαξονία-Άνχαλτ, ακολουθώντας το παράδειγμα του Τραμπ στις ΗΠΑ: αποδυναμώνοντας τα θεσμικά αντίβαρα και τα κέντρα ελέγχου προς την κυβέρνηση. Κάτι τέτοιο βέβαια δεν είναι συνταγματικά επιτρεπτό, αλλά θα έφερνε σε δύσκολη θέση το κεντρικό κράτος και τις άλλες πολιτικές δυνάμεις όσον αφορά τον τρόπο αντιμετώπισης.

Η AfD υποστηρίζει δε ότι η Ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και του ναζισμού πρέπει να διδάσκεται διαφορετικά, προωθώντας, ουσιαστικά, έναν ιστορικό αναθεωρητισμό. Μία ακόμη χαρακτηριστική πρότασή της είναι να επανέλθει η διδασκαλία της ρωσικής γλώσσας στα σχολεία. Η αιτιολογία είναι ότι η Ανατολική Γερμανία είχε πάντοτε στενές σχέσεις με τη Ρωσία και ότι θα πρέπει να αναβιώσει το πνεύμα των εκπαιδευτικών, πολιτιστικών και άλλων ανταλλαγών μαζί της.

Μέχρι πού θα μπορούσε να φθάσει η επιρροή μιας κρατιδιακής κυβέρνησης της AfD στη Δικαιοσύνη και στην κεντρική νομοθεσία της Γερμανίας;

Μία κυβέρνηση της AfD θα μπορούσε να επηρεάσει την επιλογή δικαστών στο ίδιο το κρατίδιο. Μέσω της συμμετοχής της Σαξονίας-Άνχαλτ στο Ομοσπονδιακό Συμβούλιο, την Άνω Βουλή της Γερμανίας, θα μπορούσε υπό ορισμένες προϋποθέσεις να αποκτήσει επιρροή και στην επιλογή δικαστών σε κεντρικό επίπεδο.

Η Γερμανία διαθέτει ένα κοινοβουλευτικό σύστημα δύο Σωμάτων. Στην Ομοσπονδιακή Βουλή υπάρχει η πολιτική αντιπροσώπευση που προκύπτει από τις εκλογές, ενώ στο Ομοσπονδιακό Συμβούλιο εκπροσωπούνται τα γερμανικά κρατίδια. Το δεύτερο αυτό Σώμα συμμετέχει τόσο στην επιλογή δικαστών, όσο και στην κεντρική νομοθετική διαδικασία.

Πολλά νομοσχέδια που εγκρίνονται από την Ομοσπονδιακή Βουλή πρέπει να εγκριθούν και από το Ομοσπονδιακό Συμβούλιο. Όταν τα δύο Σώματα διαφωνούν, πρέπει να αναζητηθεί συμβιβασμός. Επομένως, μία κυβέρνηση της AfD θα μπορούσε, ανάλογα με τους συσχετισμούς, να επηρεάζει, να δυσχεραίνει ή να καθυστερεί τη νομοθετική διαδικασία σε κεντρικό επίπεδο.

Βεβαίως, η Σαξονία-Άνχαλτ θα είναι μόλις ένα από τα 16 κρατίδια. Δεν πρέπει να υπερτιμάμε την ισχύ της. Η δυνατότητα, όμως, να συμμετέχει στη διαμόρφωση της κεντρικής νομοθεσίας και στην επιλογή δικαστών, αποτελεί ένα σοβαρό ζήτημα που πρέπει να συνυπολογίσουμε.

Πέραν της πραγματικής εξουσίας, θα υπήρχε και ο ισχυρός συμβολισμός της πρώτης κρατιδιακής κυβέρνησης της γερμανικής Ακροδεξιάς. Ο Ούλριχ Ζίγκμουντ θα μπορούσε, ως πρωθυπουργός, να αναλάβει την κυλιόμενη προεδρία της Διάσκεψης των πρωθυπουργών των κρατιδίων, ένας ρόλος που είθισται να συνοδεύεται και από κοινή εμφάνιση με τον καγκελάριο. Τι θα σήμαινε για τη μεταπολεμική Γερμανία μία εικόνα του Ζίγκμουντ δίπλα στον Φρίντριχ Μερτς;

Δεν γνωρίζουμε πώς ακριβώς θα αντιδρούσε το πολιτικό σύστημα της Γερμανίας σε ένα τέτοιο αποτέλεσμα. Το γεγονός ότι ορισμένες διαδικασίες έχουν συμφωνηθεί, δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι θα εφαρμοστούν με τον ίδιο τρόπο σε αυτή την πρωτόγνωρη περίπτωση. Η πιθανότητα επικράτησης της AfD είναι γνωστή εδώ και καιρό μέσα από τις δημοσκοπήσεις. 

Η Γερμανία διαθέτει έναν οργανωμένο κρατικό μηχανισμό, ο οποίος σχεδιάζει εγκαίρως για διαφορετικά ενδεχόμενα, και θεωρώ εύλογο ότι το πολιτικό σύστημα έχει ήδη εξετάσει πώς θα αντιδράσει σε μία τέτοια εξέλιξη. Μετά το πρώτο σοκ, θα εξετάσει πώς θα διαχειριστεί τόσο τις θεσμικές όσο και τις συμβολικές συνέπειες του.

Εφόσον πραγματοποιούνταν μία κοινή εμφάνιση του καγκελαρίου με έναν πρωθυπουργό της AfD, ο συμβολικός αντίκτυπος θα ήταν ασφαλώς πολύ ισχυρός. Δεν πρέπει, όμως, να δημιουργείται η εντύπωση ότι ο πρωθυπουργός της Σαξονίας-Άνχαλτ θα συγκυβερνούσε τη Γερμανία. Δεν θα συμμετείχε στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση, ούτε θα αποκτούσε λόγο στη χάραξη της εξωτερικής πολιτικής.

Μιλώντας περί εξωτερικής πολιτικής και ρωσόφιλης AfD, πόση βαρύτητα αποκτά το ενδεχόμενο πρόσβασης μιας ακροδεξιάς κρατιδιακής κυβέρνησης σε διαβαθμισμένες πληροφορίες, όπως ήδη αναφέρατε, ιδίως καθώς το Βερολίνο βρίσκεται αντιμέτωπο με τη ρωσική υβριδική απειλή;

Η ανησυχία είναι ακόμη μεγαλύτερη, επειδή η τοπική οργάνωση της AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ έχει χαρακτηριστεί από την Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Προστασίας του Συντάγματος της Γερμανίας ως “επιβεβαιωμένα ακροδεξιά”. Η Υπηρεσία αυτή δημιουργήθηκε στη μεταπολεμική Γερμανία ακριβώς για να παρακολουθεί ακραίες οργανώσεις και δραστηριότητες που στρέφονται κατά του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Δεν πρόκειται, επομένως, για οποιαδήποτε περιφερειακή οργάνωση της AfD. Έχουν καταγραφεί δεσμοί της με αμιγώς φιλοναζιστικές ομάδες, ενώ και ο υποψήφιός της για την πρωθυπουργία, Ούλριχ Ζίγκμουντ, έχει συνδεθεί με πρόσωπα και κύκλους του ακραίου αυτού χώρου. Αυτός είναι ο πολιτικός που, εάν η AfD εξασφαλίσει αυτοδυναμία, θα αναλάβει την πρωθυπουργία του κρατιδίου.

Συνολικά για την AfD, έχουν αποκαλυφθεί επί σειρά ετών δεσμοί στελεχών με τη Ρωσία, ακόμη και χρηματοδοτήσεις. Συνεργάτες Γερμανών και άλλων Ευρωπαίων ευρωβουλευτών έχουν επίσης κατηγορηθεί για κατασκοπεία υπέρ της Ρωσίας και της Κίνας.

Σε μία περίοδο κρίσης, η πρόσβαση μιας κρατιδιακής κυβέρνησης σε διαβαθμισμένες πληροφορίες θα δημιουργούσε, επομένως, ένα σοβαρό ζήτημα ασφαλείας. Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο σήμερα, που οι ενδείξεις για ρωσικές υβριδικές επιχειρήσεις στη Γερμανία γίνονται ολοένα πιο ανησυχητικές.

Οι τελευταίες πληροφορίες που ήλθαν χθες στο φως σχετικά με το περιστατικό στο αεροδρόμιο της Λειψίας παραπέμπουν σε πολύ πιο οργανωμένη επιχείρηση. Οι νέες αυτές αποκαλύψεις για τον εντοπισμό τρίτου drone και εκρηκτικής ύλης στρατιωτικής χρήσης προκάλεσαν και την έντονη αντίδραση του καγκελάριου Φρίντριχ Μερτς. Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι ότι η Γερμανία δέχεται πλέον υβριδική επίθεση από τη Ρωσία· αυτό είναι εμφανές και ευρύτερα, δεν είναι απλώς μία θεωρία συνωμοσίας.

Αυτός είναι επίσης και ένας λόγος, για τον οποίο δεν θεωρώ εύκολο να μεταστρέψει η AfD τη γερμανική πολιτική έναντι της Ρωσίας. Όσο συνεχίζεται ο πόλεμος στην Ουκρανία και πολλαπλασιάζονται τα στοιχεία για ρωσικές υβριδικές επιχειρήσεις, δεν είναι εύκολο να επηρεάσουν την κατεύθυνση της γερμανικής πολιτικής, πολλώ δε μάλλον της συνολικής ευρωπαϊκής πολιτικής.

Σε ομοσπονδιακό επίπεδο, η AfD διατηρεί πλέον σταθερό προβάδισμα έναντι των CDU/CSU, ενώ ο καγκελάριος Μερτς καταγράφει καταστροφικά ποσοστά αποδοχής. Εάν οι σημερινοί συσχετισμοί επιβεβαιωθούν στις εκλογές -είτε διεξαχθούν κανονικά το 2029 είτε πρόωρα- θα εξακολουθήσει το «τείχος προστασίας» να κρατά την Άκρα Δεξιά εκτός ομοσπονδιακής κυβέρνησης; 

Ακόμη και εάν η AfD ερχόταν πρώτη στις ομοσπονδιακές εκλογές, δεν είναι καθόλου πιθανό, με τα σημερινά δεδομένα, να βρισκόταν στην κεντρική κυβέρνηση ούτε καν ως κυβερνητικός εταίρος. Οι υπόλοιπες πολιτικές δυνάμεις έχουν τη δυνατότητα να σχηματίσουν κυβέρνηση μεταξύ τους και έχουν αποδείξει ότι είναι διατεθειμένες να υπερβούν άλλου τύπου δυσκολίες, προκειμένου να διατηρήσουν την AfD σε απομόνωση.

Το προβάδισμά της σε ομοσπονδιακό επίπεδο, επομένως, δεν θα μεταφραζόταν αυτομάτως σε άμεση επιρροή στην εξωτερική και την ευρωπαϊκή πολιτική. Η επιρροή της θα ήταν περισσότερο έμμεση: ως πολιτικό ρεύμα και ως ιδεολογική πίεση τόσο στην πολιτική της μεγαλύτερης χώρας της Ευρώπης, όσο και στις πολιτικές των υπόλοιπων ευρωπαϊκών χωρών.

Υπάρχει, σε κάθε περίπτωση, βέβαια ο κίνδυνος ορισμένες πολιτικές δυνάμεις, κυρίως στη συντηρητική πτέρυγα, να μετατοπίσουν τις θέσεις τους, ιδιαίτερα στο προσφυγικό και το μεταναστευτικό, προκειμένου να ανακτήσουν ψηφοφόρους που έχουν στραφεί στην Ακροδεξιά.

Αυτή η μετατόπιση θα επηρέαζε όχι μόνο τη γερμανική, αλλά και την ευρωπαϊκή πολιτική, ενδεικτικά στο μεταναστευτικό, το οποίο αντιμετωπίζεται σε σημαντικό βαθμό σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Ήδη το νέο ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο θεωρείται σκλήρυνση της πολιτικής σε αυτόν τον τομέα, δέχεται μάλιστα και επικρίσεις από οργανώσεις υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Η συμπρόεδρος της AfD, Άλις Βάιντελ, δήλωσε στην προ ημερών συνέντευξή της στο ZDF ότι μία κυβέρνηση του κόμματός της θα έκλεινε τα σύνορα και θα οδηγούσε τη Γερμανία εκτός Σένγκεν, επανερχόμενη και στην έξοδο από την Ευρωζώνη. Τι «διαβάζουμε» σε αυτές τις εξαγγελίες;

Εάν η AfD δεν συμμετέχει στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση -και μάλιστα αυτοδύναμα-, δεν μπορεί φυσικά να εφαρμόσει αυτά τα σχέδια. Οι συγκεκριμένες εξαγγελίες αποσκοπούν κυρίως στην αξιοποίηση αντιμεταναστευτικών, ξενοφοβικών και εθνικιστικών αισθημάτων μέσα στη γερμανική κοινωνία. Ενδεχομένως η ηγεσία της να γνωρίζει και η ίδια ότι δεν θα μπορέσει να τις εφαρμόσει, αλλά τις χρησιμοποιεί για να προσελκύσει ψηφοφόρους.

Ακόμη και εάν η AfD συμμετείχε σε μία κυβέρνηση συνεργασίας, είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς ότι η Γερμανία θα εγκατέλειπε το ευρώ. Το κοινό νόμισμα οικοδομήθηκε σε μεγάλο βαθμό πάνω στην ισχύ και το πρότυπο του γερμανικού μάρκου. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει έδρα στην Γερμανία, την Φραγκφούρτη. Τα υπόλοιπα κόμματα δεν θα αποδέχονταν μια τέτοια προοπτική, ακόμη και εάν είχαν φθάσει στο σημείο να συγκυβερνήσουν με την AfD.

Το ίδιο ισχύει και για τη Ζώνη Σένγκεν - τότε θα άρχιζε πια να «ξηλώνεται» ολόκληρο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Η ελεύθερη μετακίνηση αποτελεί μία από τις σημαντικότερες κατακτήσεις της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Σημαίνει ότι η Ευρώπη λειτουργεί ως κοινή πολιτική οντότητα, με κοινά εξωτερικά σύνορα, και ότι στο εσωτερικό της μετακινούμαστε όπως μετακινούμαστε στο εσωτερικό ενός κράτους. Πρόκειται για τεράστια κατάκτηση η Σένγκεν και το «ξήλωμά» της καθόλου εύκολο να συμβεί.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι οι εξαγγελίες αυτές δεν έχουν συνέπειες. Μπορούν να πιέσουν τις υπόλοιπες πολιτικές δυνάμεις προς ακόμη μεγαλύτερη επανεθνικοποίηση των ευρωπαϊκών πολιτικών και προς νέους περιορισμούς στην ελεύθερη διακίνηση των ανθρώπων, υπό τον φόβο της απώλειας ψηφοφόρων προς την Ακροδεξιά.

Η AfD αξιοποιεί τον γερμανικό εθνικισμό και την αντίληψη ορισμένων κοινωνικών στρωμάτων ότι έχουν περιθωριοποιηθεί και ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται από τις πολιτικές και οικονομικές «ελίτ», χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι δικές τους ανάγκες. Δεν έχει τόση σημασία εάν αυτή η αντίληψη ανταποκρίνεται πλήρως στην πραγματικότητα. Αποτελεί την πραγματική πρόσληψη ενός τμήματος των ψηφοφόρων, ιδιαίτερα στα κρατίδια της πρώην Ανατολικής Γερμανίας.

Πώς επηρεάζει ήδη την Ευρώπη η αυξανόμενη πολιτική επιρροή της AfD και πόσο ευρύτερη δυναμική θα μπορούσε να πυροδοτήσει μία νίκη της στη Σαξονία-Άνχαλτ; 

Η ενίσχυση της AfD θα μπορούσε να ενισχύσει ομοειδείς πολιτικές δυνάμεις στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες. Αυτό θα ασκούσε πίεση προς «λιγότερη Ευρώπη», προς μία πιο αδύναμη ευρωπαϊκή ενοποίηση και, αντιστρόφως, προς ενισχυμένες εθνικές εξουσίες.

Βλέπουμε ήδη ανάλογες δυναμικές στη Γαλλία και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Στη Σουηδία, για παράδειγμα, η Ακροδεξιά έχει προσφέρει κοινοβουλευτική στήριξη στην κυβέρνηση και έχει ανοίξει η συζήτηση για ενδεχόμενη πλήρη συμμετοχή της σε μελλοντικό κυβερνητικό σχήμα. Πρόκειται για διαφορετικές εκδοχές της ίδιας ευρύτερης πολιτικής επίδρασης.

Η εξέλιξη αυτή θα ερχόταν ακριβώς τη στιγμή κατά την οποία η Ευρώπη χρειάζεται να κινηθεί προς την αντίθετη κατεύθυνση. Για να αντιμετωπίσει τη ρωσική απειλή, τον ανταγωνισμό της Κίνας και την πίεση από τη διακυβέρνηση Τραμπ, χρειάζεται ταχύτερη και βαθύτερη πολιτική ενοποίηση. Την ώρα που απαιτείται περισσότερη Ευρώπη, θα ενισχύονται δυνάμεις που θα την τραβούν προς τα πίσω.

Το ειδικό βάρος της Γερμανίας είναι καθοριστικό. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη οικονομία και το πολυπληθέστερο κράτος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όχι για ένα περιφερειακό μέλος της ευρωπαϊκής οικοδόμησης. Ό,τι συμβαίνει στη Γερμανία, επηρεάζει αναπόφευκτα το σύνολο της Ευρώπης.

Η ενίσχυση της AfD θα αποδυνάμωνε τις ισορροπίες στο παραδοσιακό πολιτικό σύστημα και θα βάθαινε τον διχασμό της χώρας. Μια διχασμένη Γερμανία θα έχανε ισχύ μέσα στα ευρωπαϊκά όργανα και μια αδύναμη Γερμανία θα μπορούσε να σημαίνει και μια πιο αδύναμη Ευρωπαϊκή Ένωση, καθώς η λήψη των κρίσιμων αποφάσεων στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στις σημαντικότερες χώρες της.

Σε ποιες ρωγμές της Γερμανίας ρίζωσε η AfD; Πώς έφθασε η Ακροδεξιά να προηγείται σε ομοσπονδιακό επίπεδο και να έχει εδραιώσει μία συμπαγή εκλογική βάση; Ποιες οι ευθύνες του πολιτικού συστήματος;

Πρόκειται για μια μακροχρόνια διαδικασία. Η γερμανική οικονομία περνά σταδιακά από την παραδοσιακή βιομηχανία σε περισσότερο προηγμένες τεχνολογικές μορφές παραγωγής και εργασίας. Υπάρχουν άνθρωποι που δεν μπορούν να ακολουθήσουν αυτόν τον μετασχηματισμό και βρέθηκαν αντιμέτωποι με την ανεργία ή την ανασφάλεια.

Η εύκολη απάντηση είναι να πει κανείς σε αυτούς τους πολίτες, ότι για την κατάστασή τους ευθύνονται ο εκσυγχρονισμός, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση ή η οικονομική παγκοσμιοποίηση και ότι οι δικές τους ανάγκες έχουν μείνει έξω από αυτή τη διαδικασία.

Τα παραδοσιακά κόμματα δεν έχουν καταφέρει να εξηγήσουν πειστικά πώς συνδέονται ο εκσυγχρονισμός, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και η ρύθμιση της παγκοσμιοποίησης με την ευημερία των πολιτών. Είτε φοβούνται να το πουν ανοιχτά, είτε δεν έχουν βρει τον τρόπο να το εξηγήσουν. Φυσικά, οι θέσεις τους εξακολουθούν να γίνονται αποδεκτές από μεγάλο μέρος της κοινωνίας, διαφορετικά δεν θα κυβερνούσαν. Υπάρχουν, όμως, σημαντικά κοινωνικά στρώματα στα οποία αυτό το μήνυμα δεν φθάνει.

Πάνω σε αυτή την κοινωνικο-οικονομική ανασφάλεια προστέθηκε η καλλιέργεια του φόβου ότι ο ξένος ή ο πρόσφυγας θα πάρει τη δουλειά του Γερμανού πολίτη. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η Γερμανία, επί Άνγκελα Μέρκελ και λόγω του εμφυλίου πολέμου στη Συρία, υποδέχθηκε -ορθώς- περισσότερους από 1,5 εκατομμύριο πρόσφυγες. Η εξέλιξη αυτή, μαζί με τις οικονομικές και κοινωνικές ανησυχίες, διαμόρφωσε ένα πλέγμα φόβων το οποίο αξιοποίησε η AfD.

Παράλληλα, η μετατόπιση της Χριστιανοδημοκρατικής Ένωσης προς το Κέντρο επί Μέρκελ άφησε έναν πολιτικό χώρο στα δεξιά της. Σε αυτό προστέθηκε η οικονομική κρίση μετά την κατάρρευση της Lehman Brothers το 2008.

Δεν είναι τυχαίο ότι η AfD ιδρύθηκε αρχικά ως ευρωσκεπτικιστικό κόμμα, με σύνθημα ουσιαστικά να εκδιωχθεί η Ελλάδα από το ευρώ. Ο οικονομικός εθνικισμός βρισκόταν εξαρχής στον ιδεολογικό πυρήνα της: επιστροφή στο υποτίθεται ισχυρό γερμανικό μάρκο και αδιαφορία για το τι θα συμβεί στους υπόλοιπους. Πρόκειται για μια ολόκληρη ιδεολογική κατασκευή, η οποία βρίσκει πρόσφορο έδαφος σε συγκεκριμένα κοινωνικά στρώματα.

Γιατί η απήχησή της είναι πολύ μεγαλύτερη στην πρώην Ανατολική Γερμανία, παρότι τα συγκεκριμένα κρατίδια έχουν από τα χαμηλότερα ποσοστά προσφύγων και μεταναστών;

Σε ένα τμήμα των Ανατολικογερμανών υπάρχει το αίσθημα ότι αντιμετωπίζονται ως πολίτες δεύτερης κατηγορίας σε σχέση με τους Δυτικογερμανούς. Εάν εξετάσει βέβαια κανείς τα πραγματικά οικονομικά δεδομένα και τις επενδύσεις που έχουν γίνει στην Ανατολική Γερμανία, κυρίως με δυτικογερμανικούς πόρους, θα διαπιστώσει ότι είναι τεράστιες.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι τα οικονομικά δεδομένα συμβαδίζουν πάντοτε με την πολιτική ψυχολογία και τις παραστάσεις των πολιτών. Εξακολουθεί να υπάρχει η αντίληψη ότι «εμείς βρισκόμαστε σε δεύτερη μοίρα».

Γι’ αυτό βλέπουμε ότι η μεγαλύτερη εκλογική δύναμη της AfD βρίσκεται στα ανατολικά κρατίδια. Δεν λέω ότι δεν έχει ενισχυθεί και στη δυτική Γερμανία. Μόνο με τα ποσοστά της στη δυτική Γερμανία, όμως, δεν θα μπορούσε να έχει αναδειχθεί σε βασική δύναμη του πολιτικού συστήματος.

Είναι επίσης αξιοσημείωτο ότι τα ανατολικά κρατίδια διαθέτουν από τα χαμηλότερα ποσοστά παρουσίας προσφύγων και μεταναστών. Το ζήτημα είναι περισσότερο ιδεολογικό και συνδέεται με φόβους που καλλιεργούνται στον πληθυσμό, παρά με πραγματικές εμπειρίες συνύπαρξης με πρόσφυγες και μετανάστες.

Η AfD έχει πλέον οικοδομήσει ένα σταθερό και συμπαγές εκλογικό κοινό στην Ανατολική Γερμανία, ιδιαίτερα μεταξύ χαμηλότερων κοινωνικών και οικονομικών στρωμάτων. Πρόκειται συχνά για ψηφοφόρους που παλαιότερα στήριζαν τη Χριστιανοδημοκρατική Ένωση. Από αυτή τη σταθερή βάση επιχειρεί πλέον να επεκταθεί σε άλλες γεωγραφικές περιοχές και σε νέα κοινωνικά στρώματα στη δυτική Γερμανία.

Ας μην ξεχνάμε επίσης ότι η άνοδος του Ντόναλντ Τραμπ έχει συμβάλει στη «νομιμοποίηση» τέτοιων πολιτικών δυνάμεων. Όταν ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, Τζέι Ντι Βανς, μεταβαίνει στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου, επιτίθεται πολιτικά στους Ευρωπαίους και την επόμενη ημέρα συναντά την ηγεσία της AfD, την οποία αποφεύγουν οι ηγέτες των δημοκρατικών γερμανικών κομμάτων, προσφέρει στο κόμμα μία πολύ ισχυρή διεθνή νομιμοποίηση.

Το ίδιο συμβαίνει όταν ο Έλον Μασκ προσφέρει στην Άλις Βάιντελ μεγάλη και δωρεάν προβολή μέσω του X. Υπάρχουν δυνάμεις γύρω από τον Τραμπ που υποστηρίζουν ή αντιμετωπίζουν ως ιδεολογικά συγγενείς τον Βίκτορ Όρμπαν, την Τζόρτζια Μελόνι, την αυστριακή Ακροδεξιά, τη Μαρίν Λεπέν και αντίστοιχα κόμματα σε ολόκληρη την Ευρώπη. Οι δυνάμεις αυτές θεωρούνται συγγενείς προς την τραμπική αντίληψη για τον κόσμο. Η ενίσχυσή τους δεν οφείλεται μόνο στα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα. Συνδέεται και με τις ιδεολογίες που προβάλλονται και αποκτούν διεθνή ισχύ αυτή την περίοδο.

Και πώς υποσκάπτει ο Βλαντιμίρ Πούτιν την Ευρώπη, τροφοδοτώντας τον διχασμό στο εσωτερικό των κοινωνιών της; 

Ανάλογα συμφέροντα έχει και ο Βλαντίμιρ Πούτιν. Πολλά από αυτά τα κόμματα είναι φιλορωσικά και ορισμένα ενισχύονται με διάφορους τρόπους από τη Μόσχα. Στελέχη της AfD και άλλων ευρωπαϊκών ακροδεξιών κομμάτων καλούνται επισήμως σε εκδηλώσεις των ρωσικών πρεσβειών ή στην ίδια τη Ρωσία, ενώ έχουν καταγραφεί και περιπτώσεις χρηματοδότησης.

Ο Πούτιν επωφελείται επίσης από τον εσωτερικό διχασμό των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Ακόμη και η ίδια η πόλωση που διαμορφώνεται στο εσωτερικό τους, εξυπηρετεί τη Ρωσία. Μέσα σε αυτή την πόλωση, το καθεστώς Πούτιν αποκτά πρόσωπα και πολιτικές δυνάμεις που λειτουργούν ουσιαστικά ως στηρίγματά του.

Μία Ευρώπη λιγότερο ενοποιημένη, διαιρεμένη σε πολλά ανταγωνιστικά εθνικά κράτη και πολιτικά αποδυναμωμένη, είναι ακριβώς η Ευρώπη που εξυπηρετεί τη στρατηγική της Ρωσίας. Και, σε σημαντικό βαθμό, εξυπηρετεί επίσης την αντίληψη του Ντόναλντ Τραμπ για τον κόσμο.

Η άνοδος της AfD και των αντίστοιχων δυνάμεων δεν μπορεί να αποδοθεί μόνο στη Ρωσία, ούτε μόνο σε εξωτερικές παρεμβάσεις. Έχει βαθιές κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές αιτίες μέσα στις ίδιες τις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Ο Πούτιν, όμως, αξιοποιεί και ενισχύει τις διαιρέσεις αυτές, επειδή μια κατακερματισμένη και πιο αδύναμη Ευρώπη εξυπηρετεί τα συμφέροντά του